Patroni naszych ulic

Helena (Halina) Maria Krahelska (1886-1945)

Z domu Śleszyńska, córka Jana, profesora matematyki na uniwersytecie w Odessie, gdzie przyszła na świat - jest patronką ulicy na Zaciszu w dzielnicy Targówek. (Nie należy jej mylić z inną Krahelską, uczestniczką zamachu na gen. gub. Skałłona).

Studiowała nauki humanistyczne na uniwersytetach w Odessie i Kijowie. Uniwersytety w carskiej Rosji były wręcz wylęgarnią radykalnej antycarskiej opozycji, stąd nie był niczym niezwykłym fakt wstąpienia studentki do PPS-Frakcji Rewolucyjnej (1908). Prowadziła w ramach działalności partyjnej kółko robotnicze w Odessie. W 1911 r. została aresztowana (za udział w studenckich wystąpieniach przeciw caratowi) i po 2-miesięcznym więzieniu zesłana w trybie administracyjnym (czyli bez przewodu sądowego) do Kiszyniowa.

W 1912 r. znalazła się znów w Kijowie, gdzie wstąpiła do Partii Socjalistów Rewolucjonistów ("eserowcy"), w następnym roku znajdując się w komitecie kijowskim tej nielegalnej partii. W 1913 r., ponownie aresztowana, przebywała początkowo w więzieniu żeńskim w Kijowie, gdzie nabawiła się gruźlicy. W 1914 r. została skazana na bezterminowe osiedlenie na Syberii Wschodniej i utratę praw obywatelskich. Na zesłaniu dobrowolnie towarzyszył jej mąż, Józef Grabianka.

Po rewolucji lutowej 1917 r. współtworzyła w Kańsku (gdzie mieszkała na zesłaniu pracując w miejscowej aptece) Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Warto pamiętać, że początkowo rady te nie były zdominowane przez bolszewików. Czynne w nich były - a częstokroć miały większość - inne partie socjalistyczne, jak mienszewicy czy eserowcy, z tymi ostatnimi sympatyzowała Krahelska. Obecność w jakiejś lokalnej RDRiŻ w tamtym czasie nie musi więc oznaczać sympatii do bolszewizmu. Jesienią 1917 r. przez Smoleńsk wróciła z mężem do Odessy. W tym też czasie związała się z Polską Organizacją Wojskową, której konspiracyjna struktura istniała także w skupiskach polskich na Ukrainie.

W grudniu 1918 r. przyjechała do Polski. W drodze powrotnej zmarł na tyfus jej mąż. Pracowała w Państwowej Inspekcji Pracy (od 1919 r.), współorganizując tę instytucję. Wyszła za mąż za A.M. Krahelskiego, byłego działacza POW i członka PPS. Od 1927 r. była zastępczynią Głównego Inspektora Pracy ds. ochrony pracy kobiet i młodocianych w MPiOS. Od 1931 pracowała w Instytucie Gospodarstwa Społecznego, wykładała też w Wolnej Wszechnicy Polskiej.

Zetknięcie się z trudnym położeniem wielu środowisk robotniczych przyczyniło się do radykalizacji jej poglądów. Dawała temu wyraz także w swoich publikacjach. Rozpoczęła współpracę z Ligą Obrony Praw Człowieka i Obywatela, Stowarzyszeniem Wolnomyślicieli Polskich oraz sterowaną przez komunistów MOPR.

W 1937 r. była wśród założycieli Klubu Demokratycznego w Warszawie - środowiska lewicowo-liberalnego, z silnymi wpływami masonerii, z którego powstało Stronnictwo Demokratyczne. Jego członkiem w 1939 r. została Krahelska.

We wrześniu 1939 r. była komendantem obwodowej obrony plot. na Mokotowie. Od momentu zajęcia przez Niemców Warszawy ukrywała się pod fałszywymi nazwiskami. Po pewnym czasie wyprowadziła się do Milanówka. Czynna była w konspiracyjnym SD, od kwietnia 1940 pracowała też w konspiracyjnym Wojskowym Biurze Historycznym istniejącym w strukturze Biura Informacji i Propagandy KG AK. Prowadzone przez nią kroniki jako "Kronika Agaty" oraz "Informacje Sabiny", częściowo zachowane i opublikowane po wojnie, są jednym ze źródeł do poznania rzeczywistości społecznej okupowanej Warszawy. Na podstawie różnych relacji opracowała wydany konspiracyjnie "Oświęcim. Pamiętnik więźnia" (1942 r.)

Była też kurierką Komendy Okręgu Warszawa województwo ZWZ. Kiedy jesienią1941 r. w Warszawie przejechał ją niemiecki samochód wojskowy i zaszła konieczność amputacji nogi zdołała przed przyjazdem pogotowia przekazać przenoszone wówczas dokumenty organizacyjne w pewne ręce. Otrzymała za to Krzyż Walecznych. Współpracowała także z pismem "Proletariusz" wydawanym przez lewicową grupę "Barykada Wolności" a od 1942 r. z "Robotnikiem" organem Polskich Socjalistów (późniejsza RPPS), a zatem z lewicową częścią niepodległościowego socjalizmu polskiego. Świadczy to o utrzymaniu dość radykalnych poglądów społecznych - RPPS była "na lewo" od PPS - WRN będącej w latach okupacji jednym z filarów Polskiego Państwa Podziemnego. Te sympatie wyraźne w BIP i widoczna w centrali tej ważnej struktury aktywność ludzi z SD (podejrzewanego o daleko idącą uległość wobec Sowietów, czy wręcz sympatie prokomunistyczne) budziły poważne obawy części podziemia narodowego i niepodległościowego. Wydarzenia z tym związane są do dziś przedmiotem sporu historyków.

W lipcu 1944 r. została aresztowana przez Gestapo w Milanówku (razem z historykiem Marcelim Handelsmanem). Początkowo więziona w Radomiu, wywieziona została do obozu koncentracyjnego w Ravensbrueck, gdzie zmarła 19 IV 1945 r.


Tomasz Szczepański
Literatura: Krahelska H. Wspomnienia rewolucjonistki (II wyd.) W-wa 1957
Kunert A. K. Słownik Biograficzny konspiracji warszawskiej, t. 1, Warszawa 1987;
Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego, t 3, Warszawa 1992

7111