Patroni naszych ulic

Karol Marcinkowski (1800-1846)

Lekarz i społecznik, jeden z głównych propagatorów idei "pracy organicznej" w Wielkopolsce patronuje ulicy na Pradze Północ.

Urodzony w Poznaniu w rodzinie mieszczańskiej, od młodości wyróżniał się pracowitością i zdolnościami. Ówczesny Poznań od Kongresu Wiedeńskiego (1815) znajdował się w zaborze pruskim, w ramach którego Wielkopolska cieszyła się początkowo pewną formalną autonomią - jako tzw. Wielkie Księstwo Poznańskie. Miała ona swojego namiestnika, pierwszym był Polak, ks. Antoni Radziwiłł (następnymi już Niemcy). Jako wzorowy uczeń w gimnazjum Marcinkowski został korepetytorem dzieci namiestnika, co ułatwiło mu po maturze w 1817 r. uzyskanie stypendium na studia medyczne w Berlinie. Tam zaangażował się w działalność tajnego studenckiego związku "Polonia", którego celem było krzewienie ducha polskiego wśród studentów berlińskiej uczelni. Policja wykryła tę grupę i Marcinkowski za udział w niej otrzymał wyrok (wraz z 26 innymi osobami) 3 miesięcy twierdzy, który odsiedział w Wisłoujściu. Po zwolnieniu ukończył studia i posiadając dyplom doktorski w 1823 wraca do Poznania, rozpoczynając praktykę lekarską. Dość szybko zdobył sobie popularność nie tylko jako skuteczny lekarz, lecz także jako człowiek wspomagający ubogich chorych.

W 1830 na wieść o wybuchu Powstania Listopadowego, jak wielu Wielkopolan, przekroczył granicę z Królestwem, zgłaszając się do szeregów powstańczych. Początkowo służy jako zwykły żołnierz, a od III 1831 jest lekarzem sztabowym. Uzyskał przydział do korpusu gen. Giełguda, w którego składzie znajdował się oddział gen. Chłapowskiego (też Wielkopolanina). Siły te miały wesprzeć powstanie na Litwie. Pełnił tam obowiązki lekarza oraz szefa sztabu przy Chłapowskim. Nieudolnie dowodzony przez Giełguda korpus zostaje przyparty do granicy pruskiej, którą przekracza w VII 1831 w okolicach Kłajpedy (wówczas Memel), gdzie internują go Prusacy. W Kłajpedzie wybucha epidemia cholery i wówczas Marcinkowski przyczynił się do opanowania epidemii, za co magistrat Kłajpedy uroczyście mu dziękował.

Udał się następnie na emigrację do Wlk. Brytanii (Szkocja, Londyn) i Francji (Paryż), gdzie m.in. zapoznawał się z tamtejszą organizacją służby zdrowia. W działalność polityczną Wielkiej Emigracji nie angażował się, ubolewając nad jej ostrymi sporami, najbliżej politycznie było mu do ks. Adama Czartoryskiego ("Hotel Lambert"). W Paryżu natomiast włączył się w działanie Tow. Naukowej Pomocy - organizacji zbierającej środki na wsparcie dla zdolnej, chcącej się uczyć, a ubogiej młodzieży polskiej. Tej organizacji przekazał otrzymaną w 1833 r. nagrodę pieniężną związaną z medalem, jaki dostał od paryskiej Akademii Nauk za udział w zwalczaniu cholery we Francji.

Przez Berlin, gdzie został na krótko aresztowany, wraca do Poznania w marcu 1835 r. Tutaj został skazany za udział w Powstaniu Listopadowym na 9 miesięcy twierdzy i służbę wojskową w roli chirurga. Liczne interwencje (m.in. magistratu Poznania) spowodowały skrócenie kary, ostatecznie wyrok opiewał na 3 miesiące twierdzy. Odroczoną karę odsiedział w Świdnicy w 1837 r. w złagodzonych warunkach.

W 1838 r. w poznańskim mieszkaniu Marcinkowskiego uchwalono powołać spółkę akcyjną budującą hotel "Bazar", on sam stanął na czele komitetu organizacyjnego. "Bazar" (budynek istniejący do dzisiaj) wzniesiono w grudniu 1841 r. Celem tej inwestycji był nie tyle i nie przede wszystkim zysk (choć oczywiście musiała go przynosić), lecz stworzenie bazy materialnej dla polskich działań kulturalnych, oświatowych i społecznych podejmowanych w warunkach braku własnej państwowości. Marcinkowski uważał, że takie właśnie działania ("praca organiczna") przyczynią się do podniesienia poziomu ludności polskiej (żyjącej w warunkach konkurencji z napływową ludnością niemiecką, popieraną przez państwo pruskie), co w konsekwencji przybliży zrzucenie jarzma niewoli. Był natomiast sceptyczny co do samodzielnych wysiłków powstańczych, dlatego nie poparł akcji spiskowej, przygotowującej nieudane wystąpienie powstańcze z 1846 r. Niemniej pomagał poszczególnym zagrożonym spiskowcom.

W 1841 r. z jego inicjatywy ogłoszono powołanie stowarzyszenia, mającego organizować fundusze na stypendia dla zdolnej a zarazem ubogiej młodzieży. "Towarzystwo Naukowej Pomocy" (jeszcze w XIX w. nazwane imieniem Marcinkowskiego) odegrało ważną rolę w krzewieniu oświaty wśród młodzieży polskiej zaboru pruskiego.

W 1845 r. został radnym Poznania. Zabiegał o założenie w Poznaniu teatru polskiego, do czego jednak nie dopuściły władze pruskie. Zmarł w Dąbrówce Ludomskiej ( majątek jego przyjaciela W. Łakomickiego, zięcia aptekarzowej, u której wynajmował mieszkanie) 7 XI 1846 r. Przyczyną przedwczesnej śmierci była gruźlica. Pochowano go w Poznaniu, a pogrzeb z udziałem tłumów miał charakter manifestacyjny. W 1923 r. jego zwłoki przeniesiono na "poznańską Skałkę" tj. do kościoła św. Wojciecha, gdzie spoczywają zasłużeni Wielkopolanie.

Jego imieniem nazwano w Poznaniu aleję, park, jedno z gimnazjów, a w 1984 r. został patronem poznańskiej Akademii Medycznej. Jego postać przedstawiono w głośnym serialu Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy, osnutym na motywach walki kilku pokoleń Polaków z germanizacją w zaborze pruskim w XIX w. (do 1918 r).


Literatura
Polski Słownik Biograficzny t. XIX,
M. Rezler Karol Marcinkowski 1800-1846, Poznań 1987
Tomasz Szczepański

7347