Praskie parafie

Kamionek

Najstarsza parafia w prawobrzeżnej Warszawie to parafia kamionkowska, znajdująca się pomiędzy Pragą a Grochowem, nad brzegiem Jeziorka Skaryszewskiego.

Choć trudno w to uwierzyć, to Jeziorko Skaryszewskie jest pozostałością nurtu Wisły. Jeszcze w XVIII wieku rzeka była rozlana bardzo szeroko, a na jej środku znajdowała się duża wyspa, dziś zwana Saską Kępą. Na wyspę tę można było dostać się na kilka sposobów: mostem, do którego prowadziła - istniejąca do dziś - ulica Kępna. Albo wraz z rybakami, których siedziby znajdowały się w okolicy dzisiejszej ulicy Rybnej. To właśnie okolice Kamionka były najatrakcyjniejszym miejscem do zamieszkania: bezpiecznym i bogatym. Zarobek dawało rolnictwo, rybołówstwo oraz bliskość wiślanego szlaku handlowego i przeprawy przez rzekę.

Kamionek, Skaryszew, Praga

Kamionek został wymieniony w oficjalnym dokumencie datowanym na 1065 rok, był więc osadą co najmniej o ćwierć tysiąclecia starszą od Warszawy. To właśnie tu wybudowano jeden z pierwszych kościołów na terenie dzisiejszej Warszawy. Zbudowano go w XIII wieku, w czasach, gdy na warszawskim Rynku Starego Miasta pasły się kozy, a Krakowskie Przedmieście było jedynie ścieżką wśród pól. Kościołowi i parafii na Kamionku nadano patrona - został nim św. Stanisław, biskup i męczennik, patron Polski. Kilkaset kolejnych lat to okres nieustającej prosperity. Właśnie na polach Kamionka miała miejsce pierwsza wolna elekcja, w której na króla Polski wybrano Henryka Walezego, a uroczystości poprzedzające wybory odbywały się w kamionkowskim kościele. W tym czasie na prawym brzegu Wisły pojawiają się także i inne osiedla. W 1648 roku prawa miejskie otrzymuje Praga, ale o 7 lat wyprzedziło ją inne pobliskie miasto, założone przez proboszcza z Kamionka - Stanisława Skaryszewskiego. Skaryszew - bo tak się ono nazywało - rozciągał się pomiędzy obecną siedzibą Urzędu Skarbowego Warszawa Praga-Północ a Urzędem Dzielnicy Warszawa Praga-Północ. Właściwa Praga była nieco na północ. Kryzys parafii kamionkowskiej nadszedł w wieku siedemnastym, w okresie potopu. Najpierw pod Pragę dotarły oddziały rosyjskie, a w kolejnych latach przybyli tu Szwedzi i Brandenburczycy. Nie dość, że kościół został spalony, to w dodatku Wisła zaczęła odsuwać się od Kamionka. Powoli tracił on na znaczeniu, a parafia św. Stanisława przeniosła się do nieodległego Skaryszewa. I chociaż w 1733 roku na polach kamionkowskich odbyły się kolejne wybory królewskie - wybrano Augusta III - to uroczystości odbywały się już w kościele skaryszewskim. A kamionkowska świątynia służyła już tylko jako kaplica cmentarna.

Czasy się zmieniają

Największe zmiany przyszły wraz z XIX wiekiem. Jeszcze zanim się rozpoczął, wszystkie mniejsze miasteczka w okolicach - takie właśnie jak Skaryszew, Praga, Stara Warszawa, Nowa Warszawa - scalono w jedno i nazwano je… Warszawą. Następnie wyburzono drewnianą zabudowę Pragi i postanowiono zbudować tam fortyfikacje osłaniające miasto przed Rosjanami. Rozebrano miedzy innymi praskie kościoły - także kościół św. Stanisława. Znajdującą się w nim figurę Matki Bożej Kamionkowskiej przeniesiono do jedynej zachowanej świątyni na ulicy Ratuszowej. Można ją tam zobaczyć i dziś.

Kolejną zmianę przyniosło wybudowanie szosy brzeskiej, docierającej do rogatek Warszawy jako ulica Grochowska. Prace ziemne umocniły brzeg Wisły i odgrodziły jej nurt - a właściwie mokradła i trzęsawiska, które po nim pozostały - od suchego lądu. Na nim zaczęto stawiać coraz więcej fabryk i fabryczek, szczególnie, gdy dotarła na Pragę kolej. Ostatnim wydarzeniem, które ukształtowało Pragę było zbudowanie u zarania XX wieku kolejnego mostu - Poniatowskiego - i melioracji starorzecza Wisły, na miejscu którego powstały park Skaryszewski, błonia Stadionu Narodowego i port praski.

Nowy kościół

W tym samym czasie arcybiskup warszawski zgodził się na zbudowanie nowego kościoła na Kamionku, jednak rosyjskie władze zaborcze przez kolejnych siedem lat nie chciały wydać zezwolenia. Ludność Pragi uciekła się więc do podstępu - nowa świątynia stanęła w ciągu jednej nocy, 16 maja 1912. Żandarmi carscy regularnie przeszkadzali jednak w odprawianiu nabożeństw. Gdy jednak przebieg pierwszej wojny światowej zmusił Rosjan do ucieczki z Warszawy, w 1917 roku na Kamionku erygowano nową parafię pod wezwaniem Bożego Ciała.

Rosjanie jednak chcieli ponownie podbić Polskę i latem 1920 roku znowu zaatakowali. Warszawiacy masowo zgłaszali się do wojsk ochotniczych mających bronić stolicy. Kapelanem garnizonu warszawskiego był wówczas ksiądz Ignacy Skorupka. Ostatnią mszę w Warszawie odprawił na Kamionku, żegnając idący do walki ochotniczy batalion 236 pułku piechoty. Batalion szczególny, bo składający się z młodzieży ze szkół praskich. 14 sierpnia 1920 roku ksiądz Skorupka zginął pod Ossowem, jednak Rosjanie zostali odepchnięci od Warszawy, a niepodległość Polski została uratowana.

Wydarzenia te miały zostać upamiętnione pomnikami. Hołdem za odzyskanie niepodległości miała być Świątynia Opatrzności Bożej. Jedną z rozważanych lokacji była ta na Kamionku. Ostatecznie zdecydowano, że świątynia powstanie na Polu Mokotowskim, jednak II wojna światowa uniemożliwiła realizację tych planów. Pomnik księdza Skorupki miał stanąć na 20. rocznicę Bitwy Warszawskiej, jednak i w tym projekcie przeszkodziła wojna. Jak się zdaje, zbudowany ze składek społecznych cokół wykorzystano - chyba wbrew woli darczyńców - jako postument pod pomnik „Czterech śpiących, trzech walczących”.

Zdążono natomiast zbudować kościół jako wotum za zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej. Stanął on na Kamionku, jako sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej. Wzniesiono go na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku, wedle projektu Konstantego Sylwina Jakimowicza. Jest to budowla modernistyczna, z elementami romańskimi. Fasadę kościoła ozdabia stylizowany krzyż, witraż oraz herb Achille Rattiego, który jako Pius XI zasiadał w Watykanie. Achille Ratti został uhonorowany nie tylko dlatego, że był papieżem - podczas Bitwy Warszawskiej sprawował funkcję nuncjusza apostolskiego i jako jedyny dyplomata nie opuścił Warszawy.

A dzisiaj?

Dziś sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej jest nie tylko siedzibą parafii Bożego Ciała, ale także konkatedrą Diecezji Warszawsko-Praskiej, czyli jej drugą co do ważności świątynią. Stało się tak między innymi dlatego, że tutejszym proboszczem był ks. bp. Zbigniew Józef Kraszewski, pełniący obowiązki biskupa pomocniczego dla Pragi (od 1970 roku, a więc jeszcze w tych czasach, gdy Praga podlegała Diecezji Warszawskiej).

Pozostałości przykościelnego cmentarza - najstarszej nekropolii w Warszawie - i sama świątynia są chronione jako zabytki, tak samo jak część jej wyposażenia. Szczególnie cenny jest renesansowy tryptyk z 1492 roku, przedstawiający adorację Madonny z dzieciątkiem przez św. Katarzynę oraz świętego Wincentego i świętego Ambrożego. Wart zauważenia jest XVII-wieczny obraz przedstawiający św. Kazimierza.

Dziś parafia rozciąga się wzdłuż ulicy Jana Zamoyskiego i Grochowskiej od ulicy Podskarbińskiej do Lubelskiej i ma pod swoją opieką blisko 10 000 wiernych. Posługę duszpasterską sprawuje w niej 3 księży, a proboszczem jest ks. prałat Zygmunt Podstawka, dziekan dekanatu grochowskiego.


T. Pawłowski
9240